Anton Çehov’un o ince, gülümseten ama insana derinden dokunan kısa hikâyelerinden birinde kahramanımız Z, bir gün doktora gider ve kalbinin rahatsız olduğunu öğrenir.

Açık Kapının Önündeki Mahkûm: Nefis ve Kötü Niyet

​Anton Çehov’un o ince, gülümseten ama insana derinden dokunan kısa hikâyelerinden birinde kahramanımız Z, bir gün doktora gider ve kalbinin rahatsız olduğunu öğrenir. Bu tek cümlelik teşhis, Z’nin bütün hayatını bir anda bıçak gibi keser. İlaçlar başlar, evlilik hayalleri rafa kalkar, çok sevdiği amatör tiyatro sahnesine veda edilir, içki kadehleri ters çevrilir. Z artık yavaş yürüyen, merdiven çıkarken nefes nefese kalan, kasabada herkesin "kalp hastası" olarak bildiği ve kendisinin de bundan başka hiçbir şeyden söz edemediği bir adamdır.

​On Bir Yıllık Yanılsama ve Gerçekle Yüzleşme

​Aradan tam on bir yıl geçer. Yolu Moskova’ya düşen Z, bu kez büyük bir uzmana görünür. Muayene biter ve doktor o sarsıcı gerçeği söyler: Kalbi sapasağlamdır. Z önce sevinir, ama çok geçmeden acı bir hakikatle yüzleşir; iş işten geçmiştir. Erken yatmaya, ağır adımlarla yürümeye, hastalığından bahsederek ilgi görmeye öylesine alışmıştır ki eski hayatına dönemez. Elinde kalan tek şey, kendisine yıllar önce o teşhisi koyan doktorlara duyduğu derin bir öfkedir.

​Varoluşçu felsefede Jean-Paul Sartre’ın "kötü niyet" dediği şey tam olarak budur. İnsan, kendi özgürlüğünün ağırlığından ve seçim yapmanın kaygısından kaçmak için üzerine bir rol geçirir, sonra da o rolü kaderi sanıp arkasına saklanır. Z için hastalık bir engel değil, kusursuz bir sığınaktır. Evlenmek gibi riskli bir bağdan, tiyatro gibi çaba gerektiren bir tutkudan ve hayatın belirsizliklerinden onu muaf tutan konforlu bir zırhtır bu.

​Nefsin En Kurnaz Tuzağı: Acizlik Zırhı

​Meseleye biraz daha derinden, insanın iç dünyasının ve nefsin girdabı üzerinden baktığımızda ise karşımıza çok daha sarsıcı bir tablo çıkar. Bizler nefsimizi hep hazların, öfkenin ya da kibrin peşinden koşan kaba bir arzu mekanizması sanırız. Oysa nefis, en çok da mazeret üretirken kurnazdır. İnsanı tekâmülden ve hayatın sorumluluğunu omuzlamaktan alıkoymak için bazen bir mağduriyet, bazen de bir "acizlik" maskesi takar.

​Z’nin hikâyesinde nefis, kendini yücelterek değil, bilakis küçülterek ve hasta ilan ederek sorumluluktan kaçmıştır. Kasaba halkının ona gösterdiği şefkat ve anlayış, nefsin gizli bir haz kaynağına dönüşmüştür. On bir yıl boyunca örülen bu alışkanlık duvarı, zamanla kişinin ikinci tabiatı olur; karanlık ve dar bir hücre bile olsa, nefis alıştığı o tanıdık alanı terk etmek istemez.

​Kendi Nefsine Zulmetmek ve Açık Kafes

​Moskova’daki doktorun "Sağlamsınız" demesi, Z’nin nefsine vurulan en ağır darbedir; çünkü on bir yıldır güvenle uyuduğu o kozayı yırtıp atmıştır. Nefis, kendi kendini hapsettiği gerçeğiyle yüzleşmek yerine suçu dışarıya atar ve doktorlara öfkelenir. Öfke burada, kendi hatasını görmemek için çıkardığı bir sis perdesidir.

​Tasavvufta "kişinin kendi nefsine zulmetmesi" diye tarif edilen hal işte budur. Ortada ne bir gardiyan vardır ne de kilitli bir kapı. Bazen kafesin kapısı çoktan açılmıştır; ama biz içeride oturmaya, zincirlerimizi okşamaya devam ederiz. Çünkü dışarısı özgürdür ama rüzgârlıdır, içerisi ise dardır ama güvenli.